Tomasz z Akwinu: Filozofia i nauki św. (28 stycznia)

36

Tomasz z Akwinu, urodzony na przełomie 1224 i 1225 roku, jest jednym z najwybitniejszych włoskich filozofów scholastycznych, teologów i świętych Kościoła katolickiego. Jego wiek na dzień dzisiejszy wynosi 801 lat. Jako członek Zakonu Kaznodziejskiego, zasłynął nie tylko jako „doktor anielski” i „doktor powszechny”, ale również jako postać, która wywołała znaczący konflikt z własną arystokratyczną rodziną, sprzeciwiającą się jego decyzji o wstąpieniu do dominikanów zamiast objęcia prestiżowej funkcji opata. Jego wkład w filozofię i teologię ukształtował zachodnią myśl na wieki.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 801 lat (na [kwiecień 2024])
• Żona/Mąż: Brak danych (śluby czystości)
• Dzieci: Brak danych (śluby czystości)
• Zawód: Filozof, teolog, święty Kościoła katolickiego
• Główne osiągnięcie: Synteza filozofii Arystotelesa z doktryną chrześcijańską, autor monumentalnej „Summa Theologiae”.

Podstawowe informacje o Tomaszu z Akwinu

Tomasz z Akwinu, znany oficjalnie jako Tomasz z Akwinu (łac. *Thomas de Aquino*), a w historii często określany mianem „Akwinaty”, urodził się na przełomie 1224 i 1225 roku w zamku Roccasecca, położonym w pobliżu miejscowości Akwin we Włoszech. Obecnie, licząc od daty jego narodzin, minęło dokładnie 801 lat. Ze względu na swoją wyjątkową mądrość i czystość nauki, zyskał przydomki „doktor anielski” (*doctor angelicus*) oraz „doktor powszechny” (*doctor communis*). Jest uznawany za jednego z najwybitniejszych myślicieli w dziejach chrześcijaństwa, a także za świętego i doktora Kościoła katolickiego. Tomasz urodził się niedaleko Akwinu, w hrabstwie Akwin, co podkreśla jego pochodzenie.

Jako włoski filozof scholastyczny, teolog i członek Zakonu Kaznodziejskiego (dominikanów), Tomasz z Akwinu odcisnął niezatarte piętno na historii myśli chrześcijańskiej. Jego życie zakończyło się 7 marca 1274 roku w Fossanuova (dzisiejsze Priverno), w wieku zaledwie 49 lub 50 lat. Zmarł podczas podróży na sobór w Lyonie, na który udawał się pomimo bardzo złego stanu zdrowia. **Data jego śmierci, 7 marca 1274 roku, jest kluczowym momentem w jego biografii.**

Rodzina i życie prywatne Tomasza z Akwinu

Tomasz z Akwinu pochodził z wysoce postawionej rodziny arystokratycznej. Jego ojcem był Landulf, hrabia Akwinu, a matką Teodora Caracciolo. Takie pochodzenie wiązało się z konkretnymi oczekiwaniami rodziny co do jego przyszłej kariery, która miała być związana z polityką i kościołem. Rodzina planowała dla niego prestiżową i dochodową funkcję opata w klasztorze benedyktyńskim na Monte Cassino.

W 1244 roku Tomasz podjął decyzję o wstąpieniu do żebraczego zakonu dominikanów, co spotkało się ze stanowczym sprzeciwem jego rodziny. Aby odwieść go od tego zamiaru, bracia Tomasza uwięzili go na rok w rodzinnym zamku. **Mimo ogromnej presji, Akwinata przez cały czas trwania uwięzienia odmawiał zdjęcia habitu, co ostatecznie zmusiło rodzinę do ustąpienia i wypuszczenia go na wolność.** Ten konflikt o powołanie zakonne jest jednym z bardziej znaczących wydarzeń w jego młodości.

Edukacja i kariera naukowa Tomasza z Akwinu

Pierwsze kroki w edukacji Tomasz stawiał w prestiżowym klasztorze benedyktyńskim na Monte Cassino. Następnie, w 1239 roku, kontynuował naukę w Neapolu, gdzie studiował w zakresie siedmiu sztuk wyzwolonych. To właśnie w Paryżu poznał swojego głównego mentora, Alberta z Lauingen, znanego również jako Albert Wielki. Wraz z nim, w 1248 roku, przeniósł się do Kolonii, gdzie rozwijał swoje zdolności teologiczne i uzyskał stopień bakałarza biblijnego. Studia te były fundamentem jego późniejszej kariery naukowej.

W 1252 roku Tomasz z Akwinu powrócił do Paryża, gdzie rozpoczął wykładanie „Sentencji” Piotra Lombarda. Cztery lata później, w 1256 roku, osiągnął znaczący sukces, zostając magistrem teologii i profesorem Uniwersytetu Paryskiego. W tym okresie popadł w ostry spór z Wilhelmem z Saint-Amour, który dążył do zakazania zakonnikom nauczania na katedrach uniwersyteckich. Spór ten zakończył się interwencją papieża, który potępił tezy Wilhelma i tym samym przyznał rację mnichom, takim jak Tomasz. Po tym okresie, w 1261 roku, przeniósł się do Orvieto, gdzie przez cztery lata prowadził szkołę dominikańską. Następnie, w 1265 roku, udał się do Rzymu, aby tam kontynuować nauczanie i pracę nad swoimi najważniejszymi dziełami, w tym nad kluczowymi tekstami filozoficznymi i teologicznymi.

Kariera uniwersytecka Tomasza z Akwinu

• 1252: Powrót do Paryża i wykładanie „Sentencji” Piotra Lombarda.
• 1256: Uzyskanie tytułu magistra teologii i profesora na Uniwersytecie Paryskim.
• Po 1268: Drugi pobyt w Paryżu, dalsza działalność naukowa i pisarska.

Twórczość i najważniejsze dzieła Tomasza z Akwinu

Najważniejszym dziełem Tomasza z Akwinu, nad którym pracował w Rzymie, Paryżu i Neapolu, jest monumentalna „Summa Theologiae”. Trzecia część tego dzieła pozostała niedokończona z powodu jego śmierci i została uzupełniona przez jego sekretarza, Reginalda z Piperno. **„Summa Theologiae” jest uważana za syntezę jego myśli filozoficznej i teologicznej, stanowiącą kamień milowy w historii teologii.** Warto wspomnieć, że praca nad tym dziełem była procesem wieloletnim.

Innym znaczącym dziełem jest „Summa contra gentiles”, napisana w latach 1261–1266 na prośbę Rajmunda z Penyafortu. Miała ona służyć jako intelektualne narzędzie do uzasadniania wiary chrześcijańskiej w dialogu z poganami, co podkreśla jej apologetyczny charakter. Już wcześniej, w Kolonii i na początku pobytu w Paryżu, Tomasz stworzył ważne teksty filozoficzne, takie jak „O zasadach natury” (*De principiis naturae*) oraz „O bycie i istocie” (*De ente et essentia*). Te wczesne traktaty położyły fundament pod jego system metafizyczny. Jest również autorem licznych komentarzy biblijnych, w tym do Księgi Izajasza, Hioba, Ewangelii Jana i Mateusza, a także analiz dzieł Arystotelesa, które powstawały m.in. podczas jego drugiego pobytu w Paryżu po 1268 roku. Na prośbę papieża Urbana IV opracował również „Złotą katenę do czterech Ewangelii” (*Catena aurea*), będącą zbiorem komentarzy Ojców Kościoła do tekstów ewangelicznych. **Wszystkie te dzieła świadczą o jego niezwykłej płodności intelektualnej i wszechstronności.**

Kluczowe dzieła Tomasza z Akwinu

• „Summa Theologiae” (nieukończona)
• „Summa contra gentiles”
• „O zasadach natury” (*De principiis naturae*)
• „O bycie i istocie” (*De ente et essentia*)
• Komentarze biblijne (m.in. do Księgi Izajasza, Hioba)
• Komentarze do dzieł Arystotelesa
• „Złota katena do czterech Ewangelii” (*Catena aurea*)

Główne poglądy filozoficzne i teologiczne Tomasza z Akwinu

Centralnym punktem systemu filozoficznego Tomasza z Akwinu jest jego genialne przystosowanie filozofii Arystotelesa do doktryny chrześcijańskiej. Wprowadził do teologii pojęcia aktu i możności, formy i materii oraz przyczynowości, tworząc spójną wizję świata. Tomasz twierdził, że wiara i wiedza to dwie odrębne, ale uzupełniające się dziedziny. **Uważał, że choć niektóre prawdy, jak Trójca Święta, są dostępne jedynie przez objawienie, to rozum może dowieść istnienia Boga i nie ma między nimi sprzeczności, gdyż oba pochodzą od Boga.** To kluczowe rozróżnienie między wiarą a rozumem stanowi fundament jego myśli. Uznawał istnienie Boga za oczywiste, ale jednocześnie dowodził go rozumowo.

W zakresie teorii poznania (epistemologii) Tomasz stał na stanowisku, że człowiek rodzi się jako „tabula rasa” (czysta karta) i zdobywa wiedzę poprzez zmysły. Poznanie umysłowe jest zawsze ogólne, a duszę i Boga poznajemy jedynie pośrednio, poprzez ich działania i refleksję. W swojej metafizyce wzbogacił myśl grecką o kategorię „istnienia”, odróżniając je od „istoty”. Rozwinął także unikalną koncepcję bytu osobowego, która nie była znana filozofii starożytnej. **Tomasz uważał, że istota i istnienie są w ograniczonych bytach rozróżnione, a w Bogu są tożsame.** Jego rozważania na temat bytu miały ogromny wpływ na późniejszą filozofię. W swoich komentarzach do Boecjusza i Piotra Lombarda dowodził, że teologia może być uznana za naukę w sensie arystotelesowskim, mimo że jej zasady (artykuły wiary) opierają się na objawieniu, a nie na oczywistości zmysłowej. Jego poglądy na teologię jako naukę są fundamentalne dla scholastyki.

Kluczowe aspekty poglądów Tomasza z Akwinu

• Filozofia: Chrześcijański arystotelizm, synteza filozofii Arystotelesa z doktryną chrześcijańską.
• Relacja wiary i rozumu: Uzupełnianie się, brak sprzeczności, obie dziedziny pochodzą od Boga.
• Teoria poznania: Wiedza zdobywana przez zmysły, umysł poznaje ogólne pojęcia, pośrednie poznanie duszy i Boga.
• Metafizyka: Rozróżnienie istoty i istnienia, koncepcja bytu osobowego.
• Teologia: Teologia jako nauka w sensie arystotelesowskim, oparta na objawieniu.

Uznanie, kanonizacja i dziedzictwo Tomasza z Akwinu

Proces kanonizacyjny Tomasza z Akwinu zakończył się oficjalnym ogłoszeniem go świętym Kościoła katolickiego 18 lipca 1323 roku przez papieża Jana XXII. Było to wydarzenie, które nastąpiło blisko 50 lat po jego śmierci, co świadczy o głębokim i trwałym wpływie jego nauczania. Ze względu na ogromny wpływ jego pism na doktrynę katolicką, został uhonorowany tytułem doktora Kościoła. Jego nauczanie określa się jako przekazywanie owoców kontemplacji (*contemplata aliis tradere*). **Tytuł doktora Kościoła podkreśla jego niezrównaną rolę w rozwoju myśli teologicznej i filozoficznej.**

Tomasz z Akwinu jest patronem dominikanów, teologów, studentów oraz wszystkich katolickich szkół i uniwersytetów. Jego postać stanowi wzorzec chrześcijańskiego intelektualisty, a jego prace są do dziś studiowane i cenione. Papież Leon XIII w encyklice *Aeterni Patris* z 1879 roku ogłosił tomizm, czyli filozofię Tomasza z Akwinu, za podstawę nauczania filozoficznego w Kościele katolickim, co jeszcze bardziej umocniło jego pozycję. Jego dziedzictwo jest wciąż żywe i inspiruje kolejne pokolenia uczonych.

Zdrowie Tomasza z Akwinu

6 grudnia 1273 roku Tomasz z Akwinu doznał gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia. Po tym wydarzeniu całkowicie zaprzestał pisania i dyktowania swoich dzieł, co jest często interpretowane jako mistyczne doświadczenie lub moment głębokiego wglądu, który przekroczył jego zdolność do wyrażenia słowami. Mimo znaczącego osłabienia, podjął próbę podróży do Lyonu, gdzie miał uczestniczyć w soborze. Niestety, zmarł w drodze, zatrzymując się w klasztorze cystersów w Fossanuova. Jego śmierć przerwała pracę nad „Summą Teologiczną”, pozostawiając ją niedokończoną.

Ciekawostki i atrybuty Tomasza z Akwinu

Przez wiele lat nieodłącznym towarzyszem i sekretarzem Tomasza z Akwinu był Reginald z Piperno. Nie tylko sumiennie spisywał jego myśli, ale po śmierci mistrza dokończył jego najważniejsze dzieło, „Summę teologiczną”, dbając o zachowanie jego stylu i przekazu. Ich relacja była przykładem bliskiej współpracy intelektualnej. Podczas pobytu w Rzymie, Tomasz współpracował również z Wilhelmem z Moerbeke, wybitnym tłumaczem, co pozwoliło mu na lepszy dostęp do oryginalnych tekstów greckich filozofów, a zwłaszcza dzieł Arystotelesa. Ta współpraca była kluczowa dla rozwoju jego filozofii.

W sztuce Tomasz z Akwinu jest często przedstawiany w białym habicie dominikańskim. Jego atrybuty to zazwyczaj księga, symbolizująca jego wiedzę i nauczanie, pióro, jako narzędzie tworzenia, lub słońce na piersi, symbolizujące jego oświecenie intelektualne i czystość doktryny. Te ikonograficzne przedstawienia podkreślają jego rolę jako wybitnego myśliciela i nauczyciela. Jego dzieła, a zwłaszcza „Summa Theologiae” i „Summa contra gentiles”, stanowią fundament tomizmu i nadal są przedmiotem studiów, kształtując myślenie wielu pokoleń filozofów i teologów. **Jego wpływ na chrześcijańską myśl jest nie do przecenienia, czyniąc go jednym z najważniejszych myślicieli w historii.**

Tomasz z Akwinu dowiódł, że wiara i rozum nie stoją w sprzeczności, lecz wzajemnie się uzupełniają, tworząc pełniejszy obraz rzeczywistości i prowadząc do głębszego poznania. Jego monumentalne dzieła i przemyślana synteza myśli filozoficznej i teologicznej nadal stanowią fundament zachodniej tradycji intelektualnej.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Tomasz_z_Akwinu